|
Abstract
|
بررسی بازآرایی ساختار قدرت در سامرا از آن جهت حائز اهمیت است که این دوره، نقطه عزیمت خلافت عباسی از یک «دولت دیوان سالار و متکی بر سنت های اداری کهن» به یک «دولت نظامی محور ناپایدار» محسوب می شود. درک سازوکارهای این گذار، نه تنها برای تاریخ نگاری خلافت عباسی، بلکه برای فهم الگوی تعامل میان «نهادهای نظامی» و «ساختارهای مالی» در دولت های پیشامدرن، واجد اهمیتی بنیادین است (Crone, 2004, pp. 60–65). اهمیت این پژوهش در چند سطح قابل تبیین است:
نخست، تبیین جایگاه سامرا در «جغرافیای سیاسی قدرت» است. جابه جایی مرکز خلافت از بغداد متکثر و تجاری به سامرا، نه تنها محیط سیاسی را از دسترس نخبگان سنتی و طبقات شهری خارج کرد، بلکه به نظامیان اجازه داد تا با محصور کردن خلیفه در فضای نظامی شهر- پادگان، قواعد جدیدی برای اعمال اقتدار وضع کنند (Gordon, 2001, pp. 88–92). از آنجا که منابع عربی مانند تاریخ الرسل و الملوک (طبری، 1387، ج9، ص 250) و البلدان (یعقوبی، 1937، ص 476) گزارش های دقیقی از این ساختار ارائه داده اند، واکاوی انتقادی این منابع در کنار تحلیل های نوین، می تواند ابعاد پنهان نحوه «شکل گیری دولت نظامی» را آشکار سازد که در مطالعات پیشین کمتر به پیوند میان فضا (سامرا) و کنش مندی نظامیان توجه شده است.
دوم، اهمیت پژوهش در تحلیل «اقتصاد سیاسی نظامی گری» نهفته است. یکی از چالش های اصلی تاریخ نگاری دوره عباسی، درک این نکته است که چگونه هزینه های فزاینده ی سپاهی که دیگر از راه مالیات مستقیم نظام مند تأمین نمی شد، منجر به گسترش «اقطاع» و واگذاری منابع درآمدی به نظامیان شد (Cahen, 1960, p. 1088). این پژوهش از آن جهت ضرورت دارد که نشان دهد چگونه این تغییر الگوی اقتصادی، نه تنها توازن میان «مرکز» (خلیفه) و «پیرامون» (ولایات) را برهم زد، بلکه با تضعیف طبقه کشاورز و دیوان سالاران، کارآمدی دولت را در بازتولید اقتدار به مخاطره انداخت (Kennedy, 2004, pp. 162–164). در واقع، بررسی پیامدهای اقتصادی دوره معتصم تا متوکل، پرده از این واقعیت برمی دارد که چگونه فساد مالی و تمرکز ثروت در دست فرماندهان نظامی، بستر را برای شورش های محلی و ناپایداری های سیاسی اواخر قرن سوم مهیا ساخت (المسعودی، 1965، ج4، ص 86؛ ابن اثیر، 1965، ج7، ص 62).
سوم، اهمیت تئوریک پژوهش در بازخوانی نظریه های موجود پیرامون «انحطاط و ف
|